Lankytinos vietos



Vilniaus Kalvarijos, Šv. Kryžiaus Atradimo bažnyčia

Vilnius

Architektūra

Ant aukštos kalvos stovinti barokinė Šv. Kryžiaus Atradimo bažnyčia yra kompozicinis ir idėjinis Kalvarijų ansamblio centras. Ji artimai susijusi su Kryžiaus kelio stotimis ir yra neatskiriama jų dalis. Kalva, ant kurios pastatyta šventovė, Kalvarijų topografijoje atitinka Golgotos kalną, o trys Kryžiaus kelio stotys (31–33), skirtos paminėti Jėzaus nukryžiavimą, mirtį ir nuėmimą nuo kryžiaus, įkomponuotos tiesiog pačioje bažnyčioje. 31 ir 33 stotis yra įrengtos prie išorinių transepto sienų, o 32-ji – šventovės viduje, ji sutampa su Didžiuoju altoriumi.

Bažnyčia yra lotyniško kryžiaus plano, bazilikinė, perdengta skliautais. Jos fasadą puošia du aukšti 37,5 m į viršų siaurėjantys bokštai, užbaigti plastiškų formų šalmais. Architektūrines statinio formas išryškina polichromija. Pagrindinis bažnyčios fasadas itin puošnus, išilgintų formų, langai, nišos, sienas skaidantys piliastrai kuria vertikalų ritmą, pabrėžia formų kilimą į viršų. Šis fasadas atgręžtas į Kryžiaus kelią, į kurį kalvos šlaitu veda statūs, aukšti laiptai. Žvelgiant nuo laiptų apačios, bažnyčios architektūra atrodo ypač iškilminga, išryškėja jos formų vertikalumas. Kalvarijų bažnyčia – vertingas Vilniaus vėlyvojo baroko mokyklos paminklas.

Interjeras

Bažnyčios interjeras irgi išsaugojo autentiškas vėlyvojo baroko formas. Bažnyčios viduje aukščiu ir pločiu išsiskiria centrinė nava, pereinanti į tokio pat aukščio presbiteriją, užbaigtą pusapskrite apside. Viena pora arkomis sujungtų piliorių nuo centrinės erdvės atskiria žymiai siauresnes ir žemesnes šonines navas. Transepto galus sudaro prie šoninių navų pristatytos nedidelės koplyčios. Šeši barokiniai įvairiaspalvio dirbtinio marmuro altoriai, sakykla, krikštykla ir vargonai sudaro vieningą interjero įrangos ansamblį. Altorių architektūrinės formos plastiškos, juos puošia stiuko skulptūros, dekoratyviniai lipdiniai. Ypač originaliai sukomponuotos sakykla ir krikštykla, sudarančios vientisą, susipinančių įmantrių rokokinių formų įrenginį.

Nuo pat pradžių prie bažnyčios veikė dominikonų globojama Šv. Rožinio brolija, globojusi vieną šoninį altorių (bažnyčioje yra išlikęs XVII a. sukurtas Rožinio Švč. Mergelės Marijos paveikslas). Kiti altoriai buvo skirti didžių dominikonų šventųjų – šv. Dominyko, šv. Hiacinto (Jaceko), šv. Vincento Ferero garbei, taip pat garsiausiam pranciškonų pamokslininkui – šv. Antanui Paduviečiui. Kristaus kančios temai, be Didžiojo altoriaus, buvo skirtas ir Susimąsčiusiojo Jėzaus altorius. Ilgainiui altorių titulai šiek tiek keitėsi, tačiau jų architektūrinė struktūra išliko. Tarp kitų vertingų meno ir istorijos paminklų verta paminėti vargonų tribūnoje kabančius įdomius XVIII a. bažnyčios atstatymo fundatorių Petrauskų portretus. Bažnyčios zakristijoje dėmesį patraukia XVIII a. pabaigoje sukurtas stiuko lipdybos dekoras: figūrinės scenos iš Šventojo Rašto, augalinio ornamento kompozicijos ir simboliniai vaizdai siejami su visos bažnyčios dekorui būdinga Kristaus kančios, aukos ir Atpirkimo tema.

Altoriai

Didysis, Nukryžiuotojo, altorius yra viso bažnyčios interjero sakralinis centras. Kartu jis yra svarbiausia Kryžiaus kelio stotis (32), skirta Išganytojo mirčiai ant kryžiaus paminėti. Altorius priglaustas prie presbiterijos galinės sienos ir užima beveik visą jos aukštį ir plotį. Pirmajame altoriaus retabulo tarpsnyje pakabinta malonėmis garsėjanti XVII a. Nukryžiuotojo figūra, jai iš abiejų pusių sukomponuotos kolonos, tarp kurių stovi keturios skulptūros, vaizduojančios: Švč. Mergelę Mariją, šv. Joną, šv. Nikodemą ir šv. Juozapą iš Arimatėjos – dalyvavusius Jėzaus Kristaus kūną nuimant nuo kryžiaus ir palaidojant.

Mažesniame, paprastesnių formų viršutiniame tarpsnyje pakabintas kryžių laikančios šv. Elenos paveikslas. Didžiojo altoriaus architektonika glaudžiai susijusi su presbiterijos skliauto tapyba – virš šio altoriaus nutapyta Dievo Apvaizdos akis yra architektūrinės jo struktūros užbaigimas, vadinamoji „glorija“, o kartu susieja Nukryžiuotojo figūrą su virš jos nutapytu „Veraikonu“ ir dar aukščiau iškylančiu angelų garbinamos erškėčių vainiku vainikuotos Švč. Jėzaus Širdies atvaizdu. Taip nuo kryžiaus aukos bei kančios tikinčiojo žvilgsnis ir mintis vedami prie Jėzaus gailestingumo ir meilės apmąstymų. Didysis altorius sykiu yra ir kulminacinė kryžiaus kelio stotis, žyminti Atpirkėjo mirtį. Tad tikintieji skatinami dar labiau pajausti Kristaus mirties ir Eucharistijos tapatumą, dar labiau išgyventi Jėzaus buvimą „čia ir dabar“.

Didžiajame altoriuje kabanti Nukryžiuotojo figūra nuo seno tikinčiųjų laikyta stebuklinga, prie jos patirta malonių. Per didįjį bažnyčios gaisrą figūra nuo dūmų esą pajuodusi, bet stebuklingai išvengusi liepsnų ir nesudegusi. Minima, kad XVIII a. antrojoje pusėje prie Nukryžiuotojo buvo pakabinta 60 votų. Nemažai votų matyti ir XIX a. pabaigos altoriaus nuotraukose. Lotyniškas užrašas – Non istum Christum sed Christum crede per istum – virš figūros primena, kad tikrasis malonių šaltinis yra ne pati skulptūra, bet Viešpats, kurį ši figūra tik vaizduoja. XVIII a. dominikonai Nukryžiuotojo kultą skleidė ir platindami paveikslėlius su grafiniu jo atvaizdu.

Kristaus kančios temai, be Didžiojo altoriaus, buvo skirtas ir Susimąsčiusiojo Jėzaus altorius. Sopulingosios Dievo Motinos altoriuje viešam tikinčiųjų gerbimui yra išstatyta Šv. Kryžiaus relikvija.

Relikvija

Didžiuma senųjų Kalvarijų turėdavo Kryžiaus medžio relikviją, kurios gerbimas – svarbi Kristaus kančios kulto dalis. Tokia relikvija yra ir, pavyzdžiui, Žemaičių Kalvarijoje. Vilniaus Kalvarijų bažnyčioje taip pat saugomas XVIII amžiaus relikvijorius su Šv. Kryžiaus medžio relikvija. Relikvijorius yra meniškas, sidabrinis, auksuotas, papuoštas kalnų krištolu. 1960 m. relikvijorius buvo pavogtas. 2002 m. relikvijorių pavogęs asmuo jį grąžino Vilniaus katalikams per Minsko ir Slucko stačiatikių metropolitą Filaretą. Pati relikvija per tuos keturis dešimtmečius jau buvo dingusi – relikvijoriuje buvęs dokumentas leidžia manyti, jog pati Šv. Kryžiaus dalelė buvo laikoma atskirai nuo sidabrinio kryžiaus, todėl jos likimas nežinomas. Metropolitas Filaretas iš Jeruzalės patriarcho išrūpino kitą Šv. Kryžiaus relikviją ir įdėjo ją į Vilniaus katalikams grąžinamą relikvijorių. 2003 m. gegužės 4-ąją Vilniuje švęstos relikvijoriaus grąžinimo iškilmės. Šventoji relikvija išstatyta viešam tikinčiųjų gerbimui šoniniame Sopulingosios Dievo Motinos altoriuje.

Freskos

Cilindrinius vidurinės navos skliautus ir šios navos sienas viršuje puošia įspūdingos XVIII a. pabaigos freskos. Manoma, kad sienų tapybos autorius – dominikonas tapytojas Kristupas Polubinskis. Tapyba sukurta sausos freskos (al secco) technika. Skliautų puošybai panaudotas tuo metu populiarus iliuzinės tapybos būdas – figūros dėstomos architektūriniame fone, optiškai pratęsiančiame ar atveriančiame bažnyčios erdvę. Tapyboje įkūnyta įdomi, LDK bažnyčių mene retai vaizduota legenda apie Šv. Kryžiaus atradimą ir išaukštinimą. Tai vienintelis šiai temai skirtas sienų tapybos pavyzdys Lietuvoje. Šv. Kryžiaus tema freskose yra siejama su Kristaus viešosios veiklos ir Švč. Jėzaus Širdies temomis. Presbiterijos skliautą puošia alegorinė scena „Švč. Jėzaus Širdies adoracija“, navos dalyje sukomponuotos trys pagrindinės „istorinės“ scenos, perteikiančios svarbiausius epizodus iš Šv. Kryžiaus legendos: „Konstantino Didžiojo mūšis su Maksencijumi“, „Šv. Elena atranda tikrąjį kryžių“ ir „Šv. Kryžiaus išaukštinimas“. Visos šios skliauto scenos pavaizduotos meistriškai nutapytame iliuzinės architektūros fone. Tikinčiojo žvilgsniui atsiveria panoraminiai vaizdai, nukeliantys į krikščionybės istorijos pradžią ir pasakojantys apie stebuklingą tikrojo, gyvybę nešančio, kryžiaus atradimą bei pagarbinimą, per Jėzaus Širdies paveikslą primenantys tikrąją kryžiaus aukos prasmę ir istorinius vaizdus labai gražiai susiejantys su Didžiajame altoriuje kabančia Nukryžiuotojo figūra.

Aštuonios mažesnės kompozicijos išdėstytos skliauto liunetėse. Jose pavaizduotos scenos iš Kristaus gyvenimo ir veiklos bei jo stebuklai („Kristus Simono namuose“, „Moterys prie Kristaus kapo“, „Kristus ir nusidėjėlė“, „Prekeivių išvarymas iš šventyklos“, „Dviejų neregių pagydymas“, „Lozoriaus prikėlimas“, „Kalno pamokslas“) ir alegorinė kompozicija „Kristaus sekimas“.

Šv. Kryžiaus Atradimo bažnyčios freskas tyrinėjusios menotyrininkės Rimantės Meldytės nuomone, prie freskų idėjinės programos sukūrimo galėjo prisidėti Vilniaus vyskupas Ignotas Jokūbas Masalskis (1726–1794), 1776 m. organizavęs Vilniaus vyskupijoje jubiliejinių metų iškilmes. Taigi Kalvarijų bažnyčios freskos savo tema ir idėjomis ne tik atspindi dominikonams būdingą kenčiančio Jėzaus temą, ne tik susijusios su Kryžiaus kelio programa, bet ir su platesniu XVIII a. pabaigos religinio gyvenimo kontekstu. Jose atgarsį rado ir jubiliejinių malonės metų pamoksluose skelbtos atgailos, dvasinio gyvenimo atnaujinimo temos, ir tuo metu sustiprėjęs Švč. Jėzaus Širdies bei Jėzaus gailestingumo kultas.

Zakristija

Bažnyčios zakristijoje dėmesį patraukia XVIII a. pabaigoje sukurtas stiuko lipdybos dekoras: figūrinės scenos iš Šventojo Rašto, augalinio ornamento kompozicijos ir simboliniai vaizdai siejami su visos bažnyčios dekorui būdinga Kristaus kančios, aukos ir Atpirkimo tema.

Adresas: Kalvarijų g. 327, 08420 Vilnius

Koordinatės 54.740462, 25.279809

Tel. (5) 269 74 69
El. paštas
info@vilniauskalvarijos.lt
www.vilniauskalvarijos.lt

The Church of the Finding of the Holy Cross

Arcitecture

Built high up on a hill, the baroque- style Church of the Finding of the Holy Cross is the centre of the Vilnius Calvary ensemble both physically and conceptually. It is closely related with the Stations of the Cross and it is a part of them. The hill itself on which the sanctuary stands is quite similar to Mount Golgotha. The three stations (numbers 31 to 33) recalling Christ’s crucifixion, death and removal from the Cross, form part of the church building. Stations number 31 and 33 are on the outside walls near the transept, while station 32, “the Crucifixion”, is the main altar itself inside the church.

Architecturally, the church is a vaulted basilica of Latin- cross shape. Two 77, 5 m high towers, which narrow at the top and end with plastic forms helmets, embellish the façade. The architectural forms of the building are highlighted by polychrome. The main façade of the sanctuary is particularly embellished, with prolonged forms, windows, niches and pilasters of the walls create the vertical line and emphasize the height of the forms. The façade is facing to the Way of the Cross where the steep high steps lead. Looking up from the base of the stairs, the vertical lines of the church’s architecture stand out, giving the edifice a particularly solemn appearance.

Interior

The interior of the church has preserved authentic forms of the late Baroque. Inside the church the central nave stands out according its height and wide and it passes on to the same height presbytery, which ends in semicircular apse. A pair of pillars, united by an arch, divides the central part from narrower and lower aisles. The transept is formed by small chapels built in the aisles. Six Baroque altars, made from the artificial multicoloured marble, pulpit, baptistry and organ make the united ensemble of the interior. The architectural forms of altars are plastic; they are embellished by stucco sculptures and decorative mouldings. Designed with a lot of delicate decoration, the pulpit and baptistry are especially original and are united into rococo composition.

From the very beginning the Brotherhood of the Rosary, which Dominicans took care of, was based at the church. Brotherhood took care of one of side altar (The 17th century picture of St Virgin Mary of the Rosary has survived in the church). The other altars were devoted for the honour of the popular Dominican saints: St Dominic, St Hyacinth (Jackus), St Vincent Ferrer and famous Franciscan preacher St Anthony of Padua. For The Passion of Christ was devoted not only the main altar but the altar of Thoughtful Jesus as well. As the time passed, the titles of altars were changing, but the architectural structure has left. Besides the other valuable examples of art and history, the portraits of benefactors Piotrowski should be mentioned. Their portraits are still hanging above the organ balcony in the church. In the sacristy of the church there are the 18th century decorations in stucco: the figure scenes from the Bible, ornaments of plants, symbolic episodes reflecting the Passion of Christ, sacrifice and Redemption.

The altars

The Altar of the Crucifixion, which is the main altar, is the religious nucleus of the church’s whole interior. It is also, at the same time, the most important station on the Way of Cross (number 32), commemorating the Saviour’s death on the Cross. The altar stands close to the back wall of presbytery and takes almost all its space. The first level of the altarpiece contains a 17th century Crucifix that is famed for special graces. Among the columns on either side stand four statues, which represent the persons who took part in the removal from the Cross and burial of Jesus Christ’s body: the Blessed Virgin Mary, St John, St Nicodemus and St Joseph of Arimathea.

A painting of St Helen holding the Cross adorns the smaller, simpler upper level of the altar scene. The architectonics of the main altar is closely related to the paintings of the presbytery vault: the Eye of God that foresees everything, which is painted above the altar, is the final point of the architectural structure, so- called “Gloria”, at the same time uniting Crucifix with above painted “Veraikon” and the upper painting of the Sacred Heart of Jesus, glorified by angels and surrounded by the garland of thorns. Raised their eyes from Crucifix and The Passion believers are encouraged to recollect the love and mercy of Jesus. The main altar is the most important station on the Way of Cross, commemorating the Redeemer’s death. So believers are even more induced to grasp the identity of Christ’s death and the Eucharist and to feel Jesus existence “here and now”.

People have long considered the Crucifixion sculpture over the main altar to be miraculous. Many extraordinary graces have been associated with it. During the major fire in the church, the figure of the Crucified Christ is said to have turned black from the smoke but to have miraculously avoided being consumed by the flames. Some 60 votive offerings are reported to have hung beside the image in the second half of the 18th century. A lot of votive offerings are also seen in the pictures of the end of the 19th century. The Latin inscription above the sculpture “Non istum Christum sed Christum crede per istum” reminds that true source of grace is the Lord Himself, but not Him representing sculpture. In the 18th century the Dominicans encouraged devotion to Christ Crucified by distributing pictures with graphic representations of this image.

Not only the main altar but the Altar of Thoughtful Jesus was devoted for the Passion of Christ. It is possible to pray before a relic of the Holy Cross displayed at the side Altar of Mother of Sorrows.

The relics

Most of old Calvaries have had a relic of the Holy Cross and meditation on the Passion of Christ was an important part of devotional practice. Samogitian Calvary has got such relic too. The 18th century cross with a piece of wood of the Holy Cross is preserved in Vilnius Calvary church as well. It is artistic, silver, decorated with gold and crystals cross. It was stolen in 1960. In 2002, a stealer returned it to Catholics of Vilnius through the mediation of Orthodox Metropolitan Filaret of Minsk and Sluck. The relic of the Cross itself was lost during that four decades. The document which had been found in the cross affirmed that the piece of the Holy Cross was being kept separately from the silver cross. So its fate is unknown. Metropolitan Filaret took care to get a new piece of the Holy Cross from the patriarch of Jerusalem and returned it together with the cross to Catholics of Vilnius. The ceremony of returning of the relic was on May 4, 2003. The relic of the Holy Cross is displayed for adoration at the side Altar of Mother of Sorrows.

Fescoes

Remarkable frescoes from the end of 18th century embellish the cylindrical vaults of the central nave and the walls. The painter is believed to have been Krzystof Polubinski, a Dominican friar. The paintings are made by al secco techniques. A very popular at that time illusory method of painting was used for the decoration of the vaults. The figures are placed in the architectural phone so that it prolongs and optically opens the space of the sanctuary. The frescos portray an interesting but rear presented in the Grand Duchy of Lithuania legend of the Finding and Glorification of the Holy Cross. No other wall paintings in Lithuania deal with the story of the Holy Cross. The frescoes theme of the Holy Cross is related with Christ’s public activity and the Sacred Heart themes. The vault of the presbytery is decorated by allegoric scene which reflects devotion to the Most Sacred Heart of Jesus. The main three “historical” scenes reflecting the most important episodes from the legend of Holy Cross – “The Battle of Constantine the Great with Maxentius”, “St Helen Finds the True Cross”, “The Adoration of the Holy Cross” – are painted in the nave. All the scenes in the vault are presented in artistically painted illusory architectural phone. The panoramic views, concerning the beginning of Christianity and reminding the rediscovery and exaltation of the True Cross, deal with the painting of Sacred Heart of Jesus and reflect the true sense of Sacrifice on the Cross, in this way historical scenes are related with the Crucifix from the main altar.

Eight smaller compositions are presented in the lunettes of the vault. They review the miracles from Christ’s life and practice (“Christ at Simon’s House”, “Women near the Sepulcher of Christ”, Christ and a Sinner”, “Expulsion of Traders from the Sanctuary”, “The treatment of two blind men”, “The Resurrection of Lazars”, “The Homily of the Mount”) and allegoric composition “Following of Christ” is painted.

In opinion of Rimantė Meldytė who has analyzed the frescoes of the Church of the Finding of the Holy Cross, Vilnius Bishop Ignacy Jakub Masalski (1726-1794) could influence the content of frescoes. He organized the celebration of the anniversary year in Vilnius Diocese in 1776. So the themes and ideas of the frescoes of Calvary Church not only testify the importance of the Passion of Christ to Dominicans and are related with the Way of the Cross but they also represent the whole religious context of life in the end of the 18th century. Thoughts from the anniversary grace year homilies about penance for sins, renewing of the spiritual life and strong devotion to the Sacred Heart of Jesus and His mercifulness have been embodied in frescoes.

Sacristy

In the sacristy of the church there are the 18th century decorations in stucco: the figure scenes from the Bible, ornaments of plants, symbolic episodes reflecting the Passion of Christ, sacrifice and Redemption.

Kościół Odnalezienia Krzyża Świętego

Architektura

Stojący na wysokim wzgórzu barokowy kościół p. w. Znalezienia Krzyża Św. stanowi centrum kompozycyjne i ideowe zespołu wchodzącego w skład Kalwarii. Jest on ściśle związany ze stacjami Drogi Krzyżowej, tworzy z nimi jednolitą całość. Wzgórze, na którym została wzniesiona świątynia, w topografii Kalwarii odpowiada Górze Golgoty, a trzy stacje Drogi Krzyżowej (31–33), nawiązujące do ukrzyżowania Jezusa, Jego śmierci i zdjęcia z krzyża, są wkomponowane w samym kościele. Stacje 31. i 33. znajdują się na zewnątrz, przy ścianach naw poprzecznych, a 32. – w środku świątyni, jest ona tożsama z Wielkim Ołtarzem. Kościół został zbudowany na planie krzyża łacińskiego, ma typ bazyliki. Jego fasadę zdobią dwie wieże o wysokości 77,5 m, zwężające się ku górze, zakończone hełmami o plastycznym kształcie. Statyczne formy architektoniczne podkreśla też polichromia. Główna fasada kościoła jest wyjątkowo pięknie zdobiona: wydłużone kształty, okna, nisze, pilastry rozczłonkowujące ściany – tworzą pionowy rytm, podkreślają dążenie form wzwyż. Fasada jest zwrócona w stronę Drogi Krzyżowej, ku której prowadzą monumentalne, wysokie schody. Spoglądając z dołu, ze schodów, widać wyjątkowo piekną i wzniosłą architekturę świątyni, wyraźne stają się jej pionowe formy. Kościół w Kalwarii jest cennym zabytkiem z epoki późnego baroku.

Wnętrze

W wystroju wnętrza również zachowane zostały formy typowe dla późnego baroku. W centrum kościoła wysokością i powierzchnią wyróżnia się nawa główna, która przechodzi w prezbiterium o takiej samej wysokości, zakończone półokrągłą apsydą. Para pilarów połączona arkami oddziela od centralnej przestrzeni znacznie niższe i węższe nawy boczne. Zakończenie transeptu tworzą nieduże kapliczki dobudowane do naw bocznych. Sześć barokowych, różnokolorowych ołtarzy ze sztucznego marmuru, kazalnica, chrzcielnica i organy – tworzą jednolity zespół wystroju wrzętrza. Formy architektoniczne ołtarzy są plastyczne, zdobią je rzeźby stiukowe, dekoracyjne modele. Szczególnie oryginalnie zostały wkomponowane kazalnica i chrzcielnica, tworzą one jednolity wystrój przeplatających się wymyślnych form rokokowych.

Od samego początku przy kościele działało znajdujące się pod opieką dominikanów bractwo Św. Różańca, które opiekowało się jednym z bocznych ołtarzy (w kościele zachował się pochodzący z XVII w. obraz Matki Boskiej Różańcowej). Inne ołtarze były poświęcone ważnym świętym dominikanom: św. Dominikowi, św. Hiacyntowi (Jackowi), św. Wincentemu Ferero, a także słynnemu franciszkańskiemu kaznodziei św. Antoniemu Padewskiemu. Z tematem Męki Pańskiej, oprócz Wielkiego Ołtarza, związany był też ołtarz Jezusa Frasobliwego. Z biegiem czasu nazwy ołtarzy zmieniały się, ale ich struktura architektoniczna pozostała bez zmian. Wśród innych cennych zabytków sztuki należy wymienić ciekawe portrety Piotrowskich, XVIII-wiecznych fundatorów odbudowy kościoła, wiszące na podwyższeniu organów. W zakrystii kościoła przykuwa uwagę dekoracja stiukowa z XVIII w.: sceny z Pisma Świętego, kompozycje roślinne i symboliczne obrazy związane są z typową dla całej świątyni tematyką Męki Pańskiej, ofiary i Odkupienia.

Ołtarze

Ołtarz Wielki, czyli ołtarz Chrystusa Ukrzyżowanego, stanowi centrum sakralne całego wnętrza kościoła. Jest on jednocześnie najważniejszą (32) stacją Drogi Krzyżowej ku czci śmierci Zbawiciela na krzyżu. Ołtarz jest przytulony do końcowej ściany prezbiterium i zajmuje prawie całą jego wysokość i powierzchnię. Na pierwszym poziomie retabulum ołtarza wisi słynąca łaskami od XVII w. rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego, z obu jej stron zostały wkomponowane kolumny, między nimi stoją 4 rzeźby przedstawiające: Najświętszą Marię Pannę, św. Jana, św. Nikodema i św. Józefa z Arymatei, który brał udział w zdejmowaniu z krzyża ciała Chrystusa oraz w jego pogrzebaniu.

Na mniejszym, prostszym pod względem formy, górnym poziomie wisi obraz św. Heleny trzymającej krzyż. Architektonika Wielkiego Ołtarza ściśle związana z malowidłami na sklepieniach w prezbiterium – namalowane nad tym ołtarzem Oko Boga stanowi jego zakończenie struktury architektonicznej, nazywanej „glorią”, a jednocześnie łączy figurę Chrystusa Ukrzyżowanego z namalowanym wyżej „Veraikonem” i jeszcze wyżej umieszczonym wizerunkiem aniołów czczących Najświętsze Serce Jezusowe w koronie cierniowej. W ten sposób myśli wierzącego prowadzą od ofiary krzyża i męki do rozważań o Jezusie miłosiernym i Jego miłości. Wielki Ołtarz jest też stacją kulminacyjną Drogi Krzyżowej, oznaczającą śmierć Odkupiciela. Tak więc wierni są zachęcani do jeszcze głębszego odczuwania, że śmierć Chrystusa i Eucharystia są tożsame, do przeżywania faktu przebywania Jezusa „tu i teraz”.

Wisząca w Wielkim Ołtarzu figura Chrystusa Ukrzyżowanego od wieków uchodziła wśród wiernych za cudowną, przy niej doświadczono wielu łask. W czasie wielkiego pożaru kościoła figura poczerniała od dymu, ale w cudowny sposób uniknęła płomieni i nie spłonęła. Wspomina się, że w drugiej połowie XVIII w. przy figurze Chrystusa Ukrzyżowanego wisiało 60 wotów.

Niemało wotów można zobaczyć też na zdjęciach ołtarza z końca XIX w. Łaciński napis nad figurąNon istum Christum sed Christum crede per istum przypomina, że prawdziwym źródłem łask jest nie sama rzeźba, lecz Pan Bóg, którego ta figura przedstawia. W XVIII w. dominikanie szerzyli kult Ukrzyżowanego i rozpowszechniali obrazki z jego wizerunkiem graficznym.
Tematyce Męki Pańskiej, oprócz Wielkiego Ołtarza, był poświęcony również ołtarz Jezusa Frasobliwego. W ołtarzu Matki Boskiej Bolesnej jest wystawiona na widok publiczny czczona przez wiernych relikwia Krzyża Św.

Relikwia

Większość dawnych Kalwarii posiadała relikwię drzewa Krzyża Św., którego czczenie stanowiło ważną część kultu Męki Pańskiej. Taka relikwia znajduje się na przykład w Kalwarii Żmudzkiej. W kościele Kalwaryjskim w Wilnie również jest przechowywany XVIII-wieczny relikwiarz z relikwią drzewa Krzyża Św. Relikwiarz, artystycznie wykonany, jest srebrny, pozłacany, ozdobiony kryształem górskim. W 1960 r. relikwiarz został skradziony. W 2002 r. osoba, która go skradła, oddała go katolikom wileńskim za pośrednictwem prawosławnego metropolity mińskiego i słuckiego Filareta. Sama relikwia w ciągu tych czterdziestu lat zaginęła – dokument znajdujący się w relikwiarzu pozwala sądzić, że cząsteczka drzewa Krzyża Św. była przechowywana osobno od srebrnego krzyża, dlatego jej los jest nieznany. Metropolita Filareta wystarał się u patriarchy Jerozolimy o inną relikwię Krzyża Św. i włożył ją do relikwiarza, który oddał katolikom wileńskim. W dn. 4 maja 2003 r. w Wilnie odbyły się uroczystości z okazji powrotu relikwiarza. Święta relikwia jest wystawiona dla czczenia przez wiernych w bocznym ołtarzu Matki Boskiej Bolesnej.

Freski

Cylindryczne sklepienia nawy środkowej i jej ściany u góry są ozdobione wspaniałymi freskami z końca XVIII w. Uznaje się, że autorem malowideł ściennych jest dominikański malarz Krzysztof Połubiński. Malowidła zostały wykonane techniką suchego fresku (al secco). Do dekoracji sklepienia zastosowano popularny wówczas sposób malarstwa iluzyjnego: figury są rozłożone na tle architektonicznym, które optycznie przedłuża lub otwiera przestrzeń kościoła. Na freskach została przedstawiona ciekawa, rzadko stosowana w sztuce sakralnej WKL, legenda o znalezieniu i podwyższeniu Krzyża Św. Jest to jedyny na Litwie przykład malarstwa ściennego o tej tematyce. Temat Krzyża Św. na freskach jest powiązany z innymi tematami – działalności publicznej Chrystusa i Najświętszego Serca Jezusowego. Sklepienie w prezbiterium zdobi alegoryczna scena „Adoracja Najświętszego Serca Jezusowego “, a w części nawowej wkomponowane są trzy główne sceny „historyczne“, przedstawiające najważniejsze epizody z legendy o Krzyżu Św.: „Bitwa Konstantyna Wielkiego z Maksencjuszem“, „Św. Helena znajduje prawdziwy krzyż“ i „Podwyższenie Krzyża Św.“. Wszystkie te sceny są ukazane na mistrzowsko wykonanym tle architektury iluzyjnej. Przed oczami wierzących otwierają się obrazy panoramiczne, nawiązujące do początków chrześcijaństwa oraz opowiadające o odnalezieniu i wysławianiu cudownego, prawdziwego, niosącego życie krzyża, poprzez wizerunek Serca Jezusowego przypominające o prawdziwym sensie ofiary krzyża i pięknie łączące obrazy historyczne z wiszącą w Wielkim Ołtarzu figurą Ukrzyżowanego.

Osiem mniejszych kompozycji jest rozmieszczonych na lunetach sklepień. Są na nich przedstawione sceny z życia i działalności Chrystusa, jak też dokonanych przez niego cudów („Chrystus w domu Szymona“, „Kobiety przy grobie Chrystusa“, „Chrystus i cudzołożnica“, „Wyrzucenie handlarzy ze świątyni“, „Uzdrowienie dwóch niewidomych“, „Wskrzeszenie Łazarza“, „Kazanie na górze“) oraz kompozycja alegoryczna „Naśladowanie Chrystusa“.

Zdaniem historyka sztuki Rimantė Meldytė, która badała freski w kościele p. w. Znalezienia Krzyża Św., do powstania programu ideowego malowideł ściennych przyczynił się biskup wileński Ignacy Jakub Massalski (1726–1794), który w 1776 r. był organizatorem obchodów roku jubileuszowego w diecezji wileńskiej. Tak więc freski kościelne swoją tematyką i ideami nie tylko odzwierciedlają typowy dla dominikanów temat Jezusa cierpiącego, są związane nie tylko z programem Drogi Krzyżowej, ale również z szerszym kontekstem życia religijnego w końcu XVIII w. Oddźwięk w nich znalazły tematy: odpustów, ogłaszanych w kazaniach z okazji jubileuszu, odnowienia życia duchowego, a także rosnącego wówczas kultu Najświętszego Serca Jezusowego oraz Jezusa Miłosiernego.

Zakrystia

W zakrystii kościoła przykuwa uwagę dekoracja stiukowa z XVIII w.: rzeźby przedstawiające sceny z Pisma Świętego, kompozycje roślinne i symboliczne obrazy związane są z typową dla całej świątyni tematyką Męki Pańskiej, ofiary i Odkupienia.

Kalvarijų g. 327, 08420 Vilnius

Tel./faks. (5) 269 74 69
El. paštas
info@vilniauskalvarijos.lt
www.vilniauskalvarijos.lt